Hầu hết trẻ sơ sinh khi chào đời đều sở hữu đôi bàn chân phẳng lì, mũm mĩm. Tuy nhiên, khi bé lớn dần, hiện tượng này có thể là biểu hiện bình thường của sự phát triển hoặc là dấu hiệu của chứng bàn chân bẹt ở trẻ em. Việc hiểu đúng bản chất, phân biệt rõ các giai đoạn phát triển của vòm bàn chân sẽ giúp cha mẹ đồng hành cùng con mà không rơi vào tâm lý hoang mang quá mức hay chủ quan bỏ lỡ thời điểm vàng.
Bàn chân bẹt ở trẻ em là gì?
Bàn chân của con người bình thường có một khoảng lõm gọi là vòm bàn chân (arch). Vòm này đóng vai trò như một chiếc lò xo giảm xóc, phân tán đều trọng lực cơ thể lên các khớp, nâng đỡ toàn bộ khung xương khi đứng, đi bộ hoặc chạy nhảy.
Bàn chân bẹt ở trẻ em (Flat feet / Pes planus) là tình trạng vòm dọc bên trong của bàn chân bị sụp xuống, khiến toàn bộ hoặc phần lớn diện tích lòng bàn chân tiếp xúc sát mặt phẳng khi đứng thẳng.
- Sinh lý tự nhiên ở trẻ dưới 3 tuổi: 100% trẻ sơ sinh sinh ra chưa có vòm bàn chân rõ ràng. Lòng bàn chân của bé được lót một lớp đệm mỡ dày và hệ thống dây chằng còn rất lỏng lẻo. Lớp mỡ này sẽ tiêu dần và các nhóm cơ, dây chằng sẽ siết chặt lại để định hình vòm bàn chân tự nhiên từ khoảng 2 – 6 tuổi.
- Bệnh lý: Sau khoảng 6 – 8 tuổi, nếu vòm bàn chân vẫn không phát triển, gót chân bị vẹo ra ngoài hoặc trẻ có biểu hiện đau đớn khi vận động, đó là lúc bàn chân bẹt trở thành vấn đề cần đánh giá y khoa.
Bàn chân bẹt ở trẻ em là gì?
Phân biệt bàn chân bẹt linh hoạt và bàn chân bẹt cứng
Theo Hiệp hội Phẫu thuật Cổ chân và Bàn chân Hoa Kỳ (ACFAS), bàn chân bẹt ở trẻ nhỏ thường được chia làm 2 dạng chính:
Dấu hiệu nhận biết bàn chân bẹt ở trẻ cha mẹ cần lưu ý
Cha mẹ có thể quan sát một số biểu hiện trực quan tại nhà:
- In dấu chân: Khi làm ướt chân bé rồi để bé bước lên sàn gạch khô hoặc tờ giấy, nếu thấy toàn bộ hình bàn chân in đều rõ mồn một không có khoảng hõm ở cạnh trong, đó là dấu hiệu phẳng vòm.
- Gót chân lệch ngoài (Pronation): Khi nhìn từ phía sau lúc trẻ đứng thẳng, gân gót (gân Achilles) bị vẹo nghiêng ra phía ngoài, mắt cá chân trong hạ thấp xuống sát mặt sàn.
- Đế giày mòn không đều: Giày của trẻ bị mòn vẹt nhanh chóng ở cạnh trong của đế giày.
- Trẻ dễ mỏi chân: Bé ngại đi bộ đường dài, thường đòi bế sau khi chạy nhảy ngắn, than mỏi cổ chân, bắp chân hoặc đầu gối vào cuối ngày.
- Dáng đi bất thường: Dáng đi vụng về, hai đầu gối có xu hướng chụm vào nhau (chân chữ X - Genu valgum).
Các dấu hiệu nhận biết bàn chân bẹt ở trẻ nên chú ý
Tác động của bàn chân bẹt nếu không được can thiệp kịp thời
Với những trường hợp bàn chân bẹt bệnh lý hoặc dạng linh hoạt nhưng đi kèm lệch trục nặng, việc thiếu vòm chịu lực lâu dài có thể dẫn đến chuỗi biến đổi cơ sinh học:
- Lệch trục khớp chi dưới: Lực nâng đỡ không đều khiến xương chày xoay trong, dẫn đến khớp gối bị xoay lệch (chân chữ X), làm tăng áp lực lên sụn chêm và dây chằng gối.
- Ảnh hưởng khung chậu và cột sống: Sự bất đối xứng lực truyền từ dưới lên có thể làm khung chậu nghiêng lệch, tăng nguy cơ vẹo cột sống hoặc thoái hóa sớm ở tuổi trưởng thành.
- Đau nhức cơ xương khớp mãn tính: Thường xuyên căng cơ bắp chân, viêm cân gan chân (Plantar fasciitis) và đau khớp cổ chân khi chơi thể thao.
Các phương pháp khắc phục chuẩn y khoa hiện nay
Việc điều trị bàn chân bẹt ở trẻ em phụ thuộc vào độ tuổi, dạng bàn chân bẹt và mức độ triệu chứng.
Quy trình tiếp cận chuẩn y khoa:
[Trẻ < 3 tuổi] ---> Theo dõi sinh lý tự nhiên, vận động tự do
[Trẻ 3 - 8 tuổi] ---> Thăm khám chuyên khoa nếu có dáng đi lệch / mỏi đau
---> Vật lý trị liệu + Lót đế chỉnh hình (nếu có chỉ định)
[Trẻ lớn/Cứng] ---> Can thiệp sâu / Phẫu thuật (chỉ áp dụng ca đặc biệt)
Vật lý trị liệu và bài tập tăng cường cơ bàn chân
Tập luyện giúp kích thích cơ bàn chân và củng cố độ bền của hệ dây chằng:
- Nhặt đồ vật bằng ngón chân: Khuyến khích trẻ dùng ngón chân gắp các viên bi, bút chì hoặc khăn vải mềm trên sàn thả vào rổ.
- Đi trên các bề mặt đa dạng: Đi chân trần trên cát, thảm sỏi mềm, cỏ nhân tạo giúp kích thích cảm thụ bản thể (proprioception) và kích hoạt vòm cơ hoạt động.
- Nhón gót (Calf raises): Cho bé đứng nhón gót lên xuống nhịp nhàng để kéo giãn gân gót và tăng sức mạnh cơ cẳng chân sau.
Vật lý trị liệu bằng các bài tập giúp kích hoạt cảm thụ bản thể và kích hoạt vòm cơ hoạt động
Lót giày chỉnh hình y khoa (Orthotics)
- Nguyên tắc: Miếng lót giày chỉnh hình được đo vẽ theo khuôn chân riêng biệt của trẻ nhằm nâng đỡ vòm dọc, định vị lại xương gót ở trục trung tính.
- Lưu ý y khoa: Lót giày không "chữa dứt điểm" cấu trúc xương mà đóng vai trò hỗ trợ cơ học, giảm tải lực cho khớp gối và giữ dáng đi thẳng trong giai đoạn khung xương đang phát triển. Chỉ nên dùng lót khi có chỉ định và đo đạc từ bác sĩ phục hồi chức năng/chấn thương chỉnh hình, tránh tự ý mua các loại lót bán đại trà kém chất lượng.
Phẫu thuật
Phẫu thuật là lựa chọn cuối cùng, rất hiếm khi áp dụng cho trẻ em. Phương pháp này chỉ dành riêng cho các trường hợp:
- Bàn chân bẹt cứng do dính khớp xương bẩm sinh gây đau đớn dữ dội.
- Co rút gân gót nặng không đáp ứng với tập vật lý trị liệu.
- Dị tật cấu trúc gây cản trở hoàn toàn chức năng vận động sau 8 – 10 tuổi.
Lời khuyên dành cho ba mẹ
- Đừng vội can thiệp cho trẻ dưới 3 tuổi: Hãy để đôi chân bé phát triển tự nhiên, chọn giày đế mềm, linh hoạt, thoáng khí và ưu tiên cho trẻ đi chân trần an toàn trên các bề mặt phẳng trong nhà.
- Chọn giày dép phù hợp: Tránh các loại giày quá cứng, đế cao gót hoặc dép xỏ ngón lỏng lẻo khi trẻ tập đi. Giày lý tưởng cần có phần bọc gót chắc chắn và đệm đế đàn hồi tốt.
- Khám đúng chuyên khoa: Nếu sau 4 tuổi trẻ vẫn có dấu hiệu đi nghiêng gót rõ rệt hoặc than đau mỏi chân thường xuyên, cha mẹ nên đưa con đến các bệnh viện có chuyên khoa Nhi - Chỉnh hình hoặc Phục hồi chức năng uy tín để được chẩn đoán chính xác bằng máy quét áp lực bàn chân.
